Рашид Мередов: дипломатия или система контроля?

Имя Рашида Мередова на протяжении более двух десятилетий тесно связано с внешней политикой Туркменистана. С 2001 года он занимает пост министра иностранных дел страны и одновременно является заместителем председателя Кабинета министров. Таким образом, Мередов является одним из самых долгоработающих руководителей внешнеполитического ведомства в мире. За годы своей карьеры он участвовал в формировании ключевых принципов туркменской дипломатии, включая политику так называемого «постоянного нейтралитета», которую власти страны рассматривают как основу международной стратегии Туркменистана. Именно Мередов регулярно представляет страну на международных площадках, включая заседания ООН, региональные саммиты и переговоры с иностранными государствами. Официальные источники называют его архитектором туркменской дипломатии и главным проводником внешнеполитического курса государства. Однако в последние годы всё больше правозащитных организаций, независимых журналистов и представителей туркменской диаспоры задаются вопросом: действительно ли дипломатическая система, которую представляет Мередов, служит интересам граждан Туркменистана?

Паспортная проблема и не только для туркменских граждан за рубежом

Одной из наиболее острых проблем остаётся ситуация с паспортами туркменских граждан, проживающих за границей. По данным правозащитных организаций и независимых СМИ, тысячи граждан Туркменистана, находящихся за рубежом (особенно в Турции, России и странах Европы), годами не могут получить новый паспорт через дипломатические представительства своей страны. Без действующего паспорта человек фактически оказывается в крайне уязвимом положении. Он не может легально работать, оформлять документы на проживание, получать медицинскую помощь, свободно передвигаться и открывать банковские счета. Фактически человек оказывается вне правового поля. Международные правозащитные организации, включая Human Rights Watch, неоднократно указывали на серьёзные последствия такой политики для туркменских граждан. При этом законодательство самого Туркменистана предусматривает возможность оформления и продления паспортов через консульские учреждения за рубежом. Однако на практике многие граждане сталкиваются с длительными задержками, отказами или невозможностью получить новые документы.

Туркменистан уже много лет подвергается критике со стороны международных организаций за ограничения свободы передвижения. По сообщениям независимых источников, в стране действует система административных запретов на выезд, а также так называемые «чёрные списки», в которые могут попадать журналисты, активисты, государственные служащие, а также граждане, находящиеся под неформальным контролем властей. Такие ограничения, как отмечают правозащитники, противоречат международным нормам, закреплённым в Международном пакте о гражданских и политических правах, участником которого является Туркменистан.

В последние годы правозащитные организации всё чаще сообщают о случаях давления на туркменских активистов, проживающих за рубежом. По данным международных правозащитных структур и независимых журналистских расследований, речь может идти о следующих практиках: наблюдение за представителями туркменской диаспоры, попытки запугивания активистов, угрозы в адрес оппозиционных блогеров и журналистов, а также давление на родственников активистов, остающихся в Туркменистане. Часть представителей туркменской диаспоры утверждает, что некоторые сотрудники дипломатических представительств Туркменистана могут иметь связи с силовыми структурами. По их словам, дипломатические миссии иногда выполняют функции наблюдения за политической активностью туркменских граждан за рубежом. Подобные заявления требуют независимой проверки и международного расследования. Тем не менее подобные обвинения периодически появляются в докладах правозащитных организаций, изучающих ситуацию с правами человека в Туркменистане.

Политическая символика и международные сигналы

Внимание наблюдателей также привлекают отдельные дипломатические жесты туркменских властей. Так, в последние годы обсуждение вызвал визит Рашида Мередова в посольство Ирана, где он выразил соболезнования в связи с годовщиной смерти аятоллы Рухоллы Хомейни. Для властей Ирана Хомейни является основателем Исламской Республики. Однако многие правозащитники и историки связывают его правление с массовыми репрессиями, политическими казнями и подавлением гражданских свобод. Подобные дипломатические действия иногда вызывают дискуссии о ценностных ориентирах туркменской внешней политики и о том, какие политические сигналы она посылает международному сообществу. В туркменской диаспоре также периодически обсуждается информация о возможных зарубежных активах, связанных с семьёй Рашида Мередова. По данным некоторых источников, недвижимость и инвестиции могут находиться, в частности, в Дубае и Казани.  Сообщается, что часть активов может быть оформлена на родственников, включая дочерей министра, которые используют фамилии своих мужей. Эти сведения требуют независимого финансового расследования и документального подтверждения. На сегодняшний день официальных комментариев по этому вопросу нет.

Некоторые источники в политических и экспертных кругах также предполагают, что в случае серьёзных политических изменений в Туркменистане ряд высокопоставленных чиновников может рассматривать возможность переезда за рубеж. В частности, периодически звучат предположения о возможных связях Рашида Мередова с Россией. Однако подобные сведения остаются на уровне неподтверждённых сообщений.

Почему эта тема становится международной

В последние годы всё чаще звучат призывы к международному сообществу обратить внимание на ситуацию с правами граждан Туркменистана. Активисты и правозащитные организации предлагают использовать существующие международные механизмы ответственности. В частности, обсуждается возможность применения режима санкций Европейского Союза EU Global Human Rights Sanctions Regime. Этот механизм предусматривает меры против должностных лиц, причастных к серьёзным нарушениям прав человека. Среди возможных инструментов: запрет на въезд в страны ЕС, замораживание активов, финансовые ограничения. Подобные санкции уже применялись Европейским Союзом в отношении представителей властей других государств.

Сегодня Рашид Мередов остаётся одной из ключевых фигур политической системы Туркменистана и одним из самых влиятельных дипломатов страны. Однако на фоне растущего внимания к вопросам прав человека всё чаще звучит принципиальный вопрос: должна ли дипломатия служить только интересам государства или прежде всего защищать права его граждан? Ответ на этот вопрос во многом определит, как международное сообщество будет оценивать роль туркменской дипломатии и её руководителей в ближайшие годы.

Raşid Meredow: diplomatiýa ýa-da gözegçilik ulgamy?

Raşid Meredowyň ady ýigrimi ýyldan gowrak wagtyň dowamynda Türkmenistanyň daşary syýasaty bilen ysnyşykly baglanyşyklydyr. 2001-nji ýyldan bäri ol ýurduň daşary işler ministri we şol bir wagtyň özünde Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary wezipesini eýeleýär. Şunlukda, Meredow dünýäde daşary syýasat edarasynyň iň uzak wagtlaýyn işleýän ýolbaşçylarynyň biridir. Öz karýerasy ýyllarynda ol türkmen diplomatiýasynyň esasy ýörelgeleriniň kemala gelmegine, şol sanda ýurduň häkimiýetleriniň Türkmenistanyň halkara strategiýasynyň binýady hökmünde garaýan «hemişelik bitaraplyk» syýasatyna gatnaşdy. Edil Meredow ýurdy halkara meýdançalarynda, şol sanda BMG-niň mejlislerinde, sebit sammitlerinde we daşary ýurt döwletleri bilen gepleşiklerde yzygiderli wekilçilik edýär. Resmi çeşmeler ony türkmen diplomatiýasynyň binagäri we döwletiň daşary syýasy ugrunyň esasy amala aşyryjysy diýip atlandyrýarlar. Emma soňky ýyllarda hukuk goraýjy guramalaryň, garaşsyz žurnalistleriň we türkmen diasporasynyň wekilleriniň arasynda has köp sorag ýüze çykýar: Meredowyň wekilçilik edýän diplomatik ulgamy hakykatdan-da Türkmenistanyň raýatlarynyň bähbitlerine hyzmat edýärmi?

Pasport meselesi we diňe daşary ýurtdaky türkmen raýatlary üçin däl

Iň ýiti meseleleriň biri daşary ýurtda ýaşaýan türkmen raýatlarynyň pasportlary bilen baglanyşykly ýagdaý bolup galýar. Hukuk goraýjy guramalaryň we garaşsyz media serişdeleriniň maglumatlaryna görä, daşary ýurtda (esasan Türkiýede, Russiýada we Ýewropa ýurtlarynda) bolýan müňlerçe Türkmenistanyň raýaty ýyllar boýu öz ýurdunyň diplomatik wekilhanalary arkaly täze pasport alyp bilmeýärler. Hereket edýän pasporty bolmasa, adam iş ýüzünde örän goragsyz ýagdaýda galýar. Ol kanuny esasda işläp, ýaşamak üçin resminamalary düzetdirip, lukmançylyk kömegini alyp, erkin hereket edip we bank hasaplaryny açyp bilmeýär. Adam hakykatda hukuk meýdanynyň daşynda galýar. Halkara hukuk goraýjy guramalary, şol sanda Human Rights Watch, şeýle syýasatyň türkmen raýatlary üçin agyr netijeleri barada birnäçe gezek bellediler. Şunda Türkmenistanyň öz kanunçylygy daşary ýurtdaky konsullyk edaralary arkaly pasportlary resmileşdirmek we möhledini uzaltmak mümkinçiligini göz öňünde tutýar. Emma iş ýüzünde köp raýatlar uzak dowam edýän gijikdirmeler, ýüz öwürmeler ýa-da täze resminamalary almagyň mümkin dälçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar.

Türkmenistan eýýäm köp ýyllaryň dowamynda hereket azatlygyny çäklendirmekde halkara guramalary tarapyndan tankyt edilýär. Garaşsyz çeşmeleriň habar bermegine görä, ýurtda ýurtdan çykmak boýunça dolandyryş gadagançylyklary ulgamy, şeýle hem žurnalistleriň, aktiwistleriň, döwlet gullukçylarynyň we häkimiýetleriň resmi däl gözegçiligindäki raýatlaryň girizilip bilinjek «gara sanawlary» hereket edýär. Hukuk goraýjylaryň belleýşi ýaly, şeýle çäklendirmeler Türkmenistanyň agzasy bolan Raýat we syýasy hukuklar baradaky halkara paktynda berkidilen halkara kadalaryna garşy gelýär. Soňky ýyllarda hukuk goraýjy guramalar daşary ýurtda ýaşaýan türkmen aktiwistlerine basyş edilýän ýagdaýlary barada has ýygy habar berýärler. Halkara hukuk goraýjy düzümleriniň we garaşsyz žurnalist barlaglarynyň maglumatlaryna görä, gep aşakdaky tejribeler barada gidip biler: türkmen diasporasynyň wekillerine gözegçilik etmek, aktiwistleri gorkuzmak synanyşyklary, oppozision blogerlere we žurnalistlere haýbat atmak, şeýle hem Türkmenistanda galan aktiwistleriň garyndaşlaryna basyş etmek. Türkmen diasporasynyň käbir wekilleri Türkmenistanyň diplomatik wekilhanalarynyň käbir işgärleriniň güýç edaralary bilen arabaglanyşygynyň bolup biljekdigini öňe sürýärler. Olaryň sözlerine görä, diplomatik missiýalar käwagt daşary ýurtdaky türkmen raýatlarynyň syýasy işjeňligine gözegçilik etmek wezipesini ýerine ýetirýärler. Şeýle beýanatlar garaşsyz barlagy we halkara derňewini talap edýär. Şunça-da bolsa, şeýle aýyplamalar Türkmenistandaky adam hukuklarynyň ýagdaýyny öwrenýän hukuk goraýjy guramalaryň hasabatlarynda döwürleýin ýüze çykýar.

Syýasy simwolika we halkara signallary

Gözegçileriň ünsüni türkmen häkimiýetleriniň aýratyn diplomatik ädimleri hem çekýär. Şunlukda, soňky ýyllarda Raşid Meredowyň Eýranyň ilçihanasyna baryp, aýatolla Ruholla Homeýniniň aradan çykan gününiň ýyl dönümi mynasybetli gynanç bildirmegi ara alyp maslahatlaşmalara sebäp boldy. Eýran häkimiýetleri üçin Homeýni Yslam Respublikasynyň düýbüni tutujydyr. Emma köp hukuk goraýjylar we taryhçylar onuň dolandyran döwrüni köpçülikleýin repressiýalar, syýasy jezalar we raýat azatlyklarynyň basylyp ýatyrylmagy bilen baglanyşdyrýarlar. Şeýle diplomatik hereketler käwagt türkmen daşary syýasatynyň gymmatlyk ugurlary we onuň halkara jemgyýetçiligine nähili syýasy signallary iberýändigi barada diskussiýalary döredýär. Türkmen diasporasynda Raşid Meredowyň maşgalasy bilen baglanyşykly bolup biljek daşary ýurtdaky aktiwler baradaky maglumatlar hem döwürleýin ara alnyp maslahatlaşylýar. Käbir çeşmeleriň maglumatyna görä, gozgalmaýan emläk we maýa goýumlary, hususan-da, Dubaýda we Kazanda bolup biler. Aktiwleriň bir böleginiň garyndaşlarynyň, şol sanda ministriň ärleriniň familiýasyny ulanýan gyzlarynyň adyna resmileşdirilen bolup biljekdigi habar berilýär. Bu maglumatlar garaşsyz maliýe derňewini we resminama arkaly tassyklanmagyny talap edýär. Häzirki güne çenli bu mesele boýunça resmi teswir ýokdur.

Syýasy we bilermenler toparlaryndaky käbir çeşmeler Türkmenistanda çynlakaý syýasy üýtgeşmeler bolan ýagdaýynda birnäçe ýokary wezipeli çinownikleriň daşary ýurda gitmek mümkinçiligine garap biljekdigini çaklaýarlar. Hususan-da, Raşid Meredowyň Russiýa bilen bolup biljek gatnaşyklary baradaky çaklamalar döwürleýin ýaňlanýar. Emma şeýle maglumatlar tassyklanmadyk habarlar derejesinde galýar.

Näme üçin bu mowzuk halkara derejesine çykýar

Soňky ýyllarda halkara jemgyýetçiligini Türkmenistanyň raýatlarynyň hukuklarynyň ýagdaýyna üns bermäge çagyrýan sesler has ýygy eşidilýär. Aktiwistler we hukuk goraýjy guramalar halkara jogapkärçilik mehanizmlerini ulanmagy teklip edýärler. Hususan-da, Ýewropa Bileleşiginiň sanksiýalar düzgünini (EU Global Human Rights Sanctions Regime) ulanmak mümkinçiligi maslahatlaşylýar. Bu mehanizm adam hukuklarynyň çynlakaý bozulmagyna gatnaşygy bolan wezipeli şahsyýetlere garşy çäreleri göz öňünde tutýar. Mümkin bolan guralaryň arasynda: ÝB ýurtlaryna girmegi gadagan etmek, aktiwleri doňdurmak, maliýe çäklendirmeleri bar. Şeýle sanksiýalar Ýewropa Bileleşigi tarapyndan eýýäm beýleki döwletleriň häkimiýet wekillerine garşy ulanylypdy.

Şu gün Raşid Meredow Türkmenistanyň syýasy ulgamynyň esasy şahsyýetleriniň biri we ýurduň iň täsirli diplomatlarynyň biri bolup galýar. Emma adam hukuklary meselelerine ünsüň artmagy bilen has ýygydan prinsipial sorag ýüze çykýar: diplomatiýa diňe döwletiň bähbitlerine hyzmat etmelimi ýa-da ilkinji nobatda onuň raýatlarynyň hukuklaryny goramalymy? Bu soragyň jogaby halkara jemgyýetçiliginiň ýakyn ýyllarda türkmen diplomatiýasynyň we onuň ýolbaşçylarynyň ornuna nähili baha berjekdigini kesgitlär.